Καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αναθεωρήσει το νομοθετικό πλαίσιο που αφορά τα ψυκτικά μέσα, οι τεχνικοί και οι εγκαταστάτες θα πρέπει να ενημερωθούν για τις νέες απαιτήσεις, να εκπαιδευτούν και να πιστοποιηθούν.
Γράφει ο κ. Ιωάννης Μπετούνης*
Στην Ελλάδα, όπως και σε ολόκληρη την Ευρώπη, η χρήση αντλιών θερμότητας και κλιματιστικών συστημάτων έχει αυξηθεί ραγδαία, καθώς αποτελούν ενεργειακά αποδοτικές λύσεις για θέρμανση και ψύξη. Πίσω όμως από τη λειτουργία αυτών των συστημάτων και την απόδοσή τους βρίσκεται το ψυκτικό υγρό, δηλαδή η ουσία που κυκλοφορεί στο κλειστό κύκλωμα και επιτρέπει την ανταλλαγή θερμότητας.
Τα ψυκτικά υγρά διαφέρουν ως προς τη χημική σύσταση, την ενεργειακή απόδοση, την ασφάλεια χρήσης και κυρίως ως προς τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις τους. Τα πιο διαδεδομένα ψυκτικά υγρά που συναντάμε σήμερα στα συστήματα ψύξης και στις αντλίες θερμότητας που διατίθενται στην ελληνική αγορά είναι τα εξής:
R410A: Είναι ένα μείγμα δύο ψυκτικών, του R32 και του R125, που χρησιμοποιήθηκε ευρέως για πολλά χρόνια στα οικιακά κλιματιστικά. Αν και προσφέρει καλή ενεργειακή απόδοση, έχει υψηλό δυναμικό συμβολής στο φαινόμενο του θερμοκηπίου (Global Warming Potential [GWP]), περίπου 2.088 GWP, γεγονός που οδήγησε σταδιακά στη μείωση της χρήσης του.
R32: Πρόκειται για μονό συστατικό ψυκτικό, με δείκτη GWP περίπου 675, δηλαδή σχεδόν το ένα τρίτο του R410A. Παρέχει υψηλή ενεργειακή απόδοση, απαιτεί μικρότερη ποσότητα πλήρωσης και έχει επικρατήσει σήμερα σε πολλές σύγχρονες αντλίες θερμότητας και κλιματιστικά. Ωστόσο, είναι ελαφρώς εύφλεκτο, γεγονός που απαιτεί αυξημένη προσοχή κατά την εγκατάσταση.
R134a: Εμφανίζεται κυρίως σε επαγγελματικά ψυκτικά συστήματα και σε εφαρμογές αυτοκινήτων. Έχει σχετικά χαμηλή τοξικότητα αλλά και υψηλό δείκτη GWP (περίπου 1430), οπότε η χρήση του περιορίζεται βάσει του Κανονισμού 517/2014της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα φθοριούχα αέρια.
R1234yf και R1234ze: Νέας γενιάς ψυκτικά με εξαιρετικά χαμηλό δείκτη GWP (<10). Είναι πιο φιλικά προς το περιβάλλον αλλά και ελαφρώς εύφλεκτα, κι επομένως απαιτούν κατάλληλο εξοπλισμό και τεχνική κατάρτιση κατά την εφαρμογή.
R290 (Προπάνιο): Πρόκειται για το φυσικό ψυκτικό που αποτελεί σήμερα το πιο σημαντικό βήμα προς την «πράσινη μετάβαση» των αντλιών θερμότητας. Έχει πολύ χαμηλό δείκτη GWP (περίπου 3) και εξαιρετική θερμοδυναμική απόδοση, αλλά είναι ιδιαίτερα εύφλεκτο. Χρησιμοποιείται ήδη σε νέες γενιές αντλιών θερμότητας, αλλά απαιτεί ειδική εκπαίδευση των τεχνικών και αυστηρά πρότυπα ασφάλειας.
Κίνδυνοι ανάφλεξης και έκρηξης
Τα ψυκτικά R32 και R1234yf, και κυρίως το R290, είναι εύφλεκτα. Κατά την πλήρωση ή την απελευθέρωση του ψυκτικού, η τυχόν παρουσία σπινθήρα ή φλόγας μπορεί να προκαλέσει ανάφλεξη. Για αυτό απαιτείται εργασία σε καλά αεριζόμενο χώρο, με χρήση εργαλείων κατάλληλων για εκρηκτική ατμόσφαιρα (Atmosphere Explosive [AT.EX.]) και με απαγόρευση καπνίσματος ή πηγών ανάφλεξης (όπως είναι π.χ. κινητά τηλέφωνα) στο περιβάλλον της εγκατάστασης.
Υγειονομικοί κίνδυνοι
Σε κλειστούς χώρους εργασίας, ακόμη και τα μη εύφλεκτα ψυκτικά υγρά –όπως είναι για παράδειγμα το R410A και το R134a– μπορούν να προκαλέσουν αναπνευστικά προβλήματα. Η εισπνοή τους σε μεγάλη συγκέντρωση προκαλεί ζάλη, πονοκέφαλο ή ακόμα και ασφυξία. Θα πρέπει, λοιπόν, να ληφθεί μέριμνα είτε για τον τεχνητό αερισμό του κλειστού χώρου είτε για χρήση μάσκας οξυγόνου. Απαραίτητο μέτρο πρόληψης είναι επίσης η χρήση ανιχνευτών διαρροής αερίων.
Τα ψυκτικά υγρά σε υγρή μορφή έχουν πολύ χαμηλή θερμοκρασία εξάτμισης. Αν έρθουν σε επαφή με το δέρμα ή τα μάτια, προκαλούν σοβαρά εγκαύματα λόγω της θερμοκρασίας τους. Ο τεχνικός οφείλει να φοράει πάντα προστατευτικά γάντια, γυαλιά και μακριά ρούχα, και να προειδοποιεί τους τρίτους που βρίσκονται στο χώρο να απομακρυνθούν κατά τη διαδικασία της πλήρωσης.
Περιβαλλοντικοί κίνδυνοι
Η απελευθέρωση ψυκτικών αερίων στην ατμόσφαιρα συμβάλλει στην υπερθέρμανση του πλανήτη, ενώ ορισμένα από αυτά (όπως παλαιότερα το R22) καταστρέφουν το στρώμα του όζοντος.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω του Κανονισμού 517/2014, έχει επιβάλει αυστηρούς περιορισμούς στη χρήση, αποθήκευση και ανάκτηση φθοριούχων ψυκτικών. Η σωστή συλλογή και ανακύκλωση των ψυκτικών υγρών κατά τη συντήρηση είναι νομική υποχρέωση κάθε πιστοποιημένου τεχνικού.
Η χρήση των νέων ψυκτικών υγρών, ιδίως των πιο εύφλεκτων όπως το R290, απαιτείται να γίνεται μόνο από εκπαιδευμένους τεχνικούς. Ένας ανεπαρκώς εκπαιδευμένος τεχνικός ενδέχεται να προκαλέσει σοβαρά ατυχήματα, τόσο από κακή πρακτική (π.χ. υπερπλήρωση συστήματος) όσο και από έλλειψη κατανόησης των φυσικοχημικών ιδιοτήτων και των κινδύνων που υπάρχουν κατά τη χρήση των ψυκτικών υγρών.
Εκπαίδευση και πιστοποίηση
Η εκπαίδευση και πιστοποίηση ψυκτικών τεχνικών στην Ελλάδα ρυθμίζεται από την κοινή υπουργική απόφαση 32790/2013 και την ευρωπαϊκή Οδηγία 2015/2067/ΕΕ, οι οποίες καθορίζουν ότι κάθε τεχνικός που ασχολείται με συστήματα που περιέχουν φθοριούχα αέρια, πρέπει να διαθέτει πιστοποίηση από διαπιστευμένο φορέα.
Ειδικότερα για τα εύφλεκτα ψυκτικά υγρά, όπως είναι το R32 και το R290, απαιτείται επιπλέον εκπαίδευση όσον αφορά τους κανόνες ασφάλειας έναντι ανάφλεξης, τον σωστό εξαερισμό, τη διαχείριση ατυχημάτων, τον χειρισμό ειδικών εργαλείων πλήρωσης και, τέλος, τη συμμόρφωση με τα ευρωπαϊκά πρότυπα EN 378 και ISO 817.
Η εκπαίδευση αυτή δεν είναι μόνο νομική υποχρέωση, αλλά και επένδυση στην ασφάλεια και την αξιοπιστία του ίδιου του επαγγελματία. Οι κατασκευαστές των αντλιών θερμότητας ή των κλιματιστικών μονάδων, ήδη απαιτούν από τα εξουσιοδοτημένα συνεργεία τους να διαθέτουν πιστοποίηση χειρισμού εύφλεκτων ψυκτικών, ιδίως τώρα που η αγορά στρέφεται σε συστήματα με χρήση του ψυκτικού υγρού R290.
Η εκπαίδευση οδηγεί στη μείωση κινδύνου ατυχημάτων, στην ορθή συντήρηση και τελικά στη μακροζωία των συστημάτων. Επιπλέον, με την εκπαίδευση:
- Ελαχιστοποιούνται οι διαρροές ψυκτικών, άρα μειώνεται το περιβαλλοντικό αποτύπωμα.
- Αυξάνεται η ενεργειακή απόδοση των συστημάτων.
- Εξασφαλίζεται συμμόρφωση με την ελληνική και ευρωπαϊκή νομοθεσία.
- Προστατεύεται η υγεία των εργαζομένων και των πελατών.
Στο μέλλον, οι τεχνικοί που δεν διαθέτουν την απαιτούμενη εκπαίδευση και πιστοποίηση για τη χρήση φυσικών ψυκτικών (όπως είναι το R290 ή το CO2), είναι πιθανό να αποκλειστούν από την αγορά, με νέες νομοθετικές παρεμβάσεις.
Η μετάβαση στα νέα ψυκτικά υγρά, και ιδιαίτερα στα φυσικά μέσα όπως είναι το R290, αποτελεί μια τεχνολογική και περιβαλλοντική αναγκαιότητα. Όμως, μαζί με τα πλεονεκτήματα της βελτιωμένης ενεργειακής απόδοσης και της φιλικότητας προς το περιβάλλον, φέρνει και νέες προκλήσεις ασφάλειας.
Η ορθή εκπαίδευση των ψυκτικών τεχνικών και η αυστηρή τήρηση των κανονισμών αποτελούν το μόνο δρόμο για ασφαλή και βιώσιμη λειτουργία των συστημάτων ψύξης και των αντλιών θερμότητας στην Ελλάδα. Η γνώση, η υπευθυνότητα και η συνεχής κατάρτιση του τεχνικού ψύξης είναι πλέον απαίτηση της αγοράς.
*Ο κ. Μπετούνης Ιωάννης είναι BSc μηχανολόγος μηχανικός και κάτοχος πτυχίου MSc Robotics PhD Candidate.
