Το «Εξοικονομώ» και τα αντίστοιχα προγράμματα που υλοποιούνται στην Ευρώπη

Τα τελευταία 15 χρόνια, τα προγράμματα «Εξοικονομώ» αποτελούν ένα σημαντικό μέσο αναβάθμισης και εξοικονόμησης ενέργειας του κτιριακού αποθέματος, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Γράφει ο κ. Αντώνης Μαϊτός*

Στις 15 Ιουλίου 2026, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απέστειλε προειδοποιήσεις στα κράτη – μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με την ενσωμάτωση της αναθεωρημένης Οδηγίας για την ενεργειακή αναβάθμιση των κτιρίων 2024/1275 (της γνωστής διεθνώς ως αναθεωρημένης Energy Performance of Buildings Directive [EPBD]). H αρχική Οδηγία εγκρίθηκε το 2002 (2002/91/ΕC), και η τελευταία της αναθεώρηση πραγματοποιήθηκε το 2024, με την Οδηγία 2024/1275 για την ενεργειακή απόδοση κτιρίων. Οι βασικοί στόχοι των πολιτικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι δύο και αλληλοσυμπληρώνονται:

-Μείωση της καταναλισκόμενης πρωτογενούς ενέργειας, με ενδιάμεσους στόχους ανά πενταετίες, ώστε να επιτευχθούν κτίρια μηδενικών εκπομπών έως το 2050.

-Μείωση των καθαρών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά 55% έως το 2030, σε σχέση με τις εκπομπές του 1990.

Στα πλαίσια αυτά η Ε.Ε. ψήφισε το “Κύμα ανακαινίσεων” το 2020, ώστε να αυξηθεί το ποσοστό ανακαινίσεων. Η ελληνική πολιτεία κατέθεσε μέσω του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας (Υ.Π.ΕΝ.), τον Ιούλιο 2026, το Εθνικό Προσχέδιο Ανακαίνισης Κτιρίων. Σύμφωνα με επίσημα  στοιχεία, ο ελληνικός ρυθμός ενεργειακής ανακαίνισης κτιρίων παραμένει στο 1, ενώ σύμφωνα με την  Ευρωπαϊκή Στατιστική Υπηρεσία Eurostat, μόλις το 9,5% των Ελλήνων δηλώνει ότι κατοικεί σε ενεργά αναβαθμισμένες κατοικίες,

Την προηγούμενη δεκαετία (2010 – 2020) το βασικό μέσο χρηματοδότησης της ενεργειακής αναβάθμισης του κτιριακού αποθέματος στη χώρα μας ήταν τα προγράμματα “Εξοικονομώ”. Τα προγράμματα αυτά λειτούργησαν σε κύκλους από το 2011 και τα αποτελέσματα τους ήταν μέτρια σε σχέση με τους στόχους της Ε.Ε. Έχουν υλοποιηθεί τα εξής προγράμματα:

•  «Εξοικονόμηση κατ’ Οίκον»
•  «Εξοικονόμηση κατ’ Οίκον ΙΙ»
•  «Εξοικονομώ 2021»
• «Εξοικονομώ – Αυτονομώ»
• «Εξοικονομώ – Ανακαινίζω»
•  «Εξοικονομώ 2023».

Οφέλη

Τα θετικά αποτελέσματα των προγραμμάτων «Εξοικονομώ», τα οποία ποσοτικοποιούνται στο Εθνικό Προσχέδιο Ανακαίνισης Κτιρίων και στον οδηγό του «Εξοικονομώ 2025», είναι τα εξής:

• Ενεργειακή αναβάθμιση σε περισσότερες από 130.000 κατοικίες και κτιριακές μονάδες.
• H μέση δημόσια ενίσχυση ανά επιδοτούμενο έχει αυξηθεί πολύ ως προς την αρχική.
• Μείωση της εισαγωγής ορυκτών καυσίμου κατά 291 – 522 εκατομμύρια ευρώ ετησίως.

Μειονεκτήματα

Οι βασικές αδυναμίες των προγραμμάτων ενεργειακής αναβάθμισης «Εξοικονομώ» είναι οι εξής:

-Δεν έχει καθορισθεί σαφής τεχνική διαδικασία για τη μέτρηση των ενεργειακών αποτελεσμάτων στις κατοικίες.

-Υπάρχει πλήθος γραφειοκρατικών θεμάτων και χρονοβόρες διαδικασίες, όπως φαίνεται στη στήλη 2 του Πίνακα 1 (διάστημα υλοποίησης).

-Υπάρχουν σοβαρές αστοχίες στο σχεδιασμό του προγράμματος και στο χειρισμό του από τις τράπεζες, ειδικά στους πρώτους δύο κύκλους (2011 – 2020). Τα προβλήματα μειώθηκαν σημαντικά, όταν τμήμα της διαχείρισης δόθηκε στο Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας το 2021.

Συγκριτικά και με βάση επίσημες πηγές, το αρχικό πρόγραμμα εξοικονόμηση κατ οίκον Ι, χρηματοδότησε 45373 κατοικίες, επενδύθηκαν 592 εκ. ευρώ και διοχετεύθηκαν στην αγορά 529 εκ. ευρώ. Στην Α και Β φάση Του Eξοικονομηση κατ’ Oίκον ΙΙ”,  ολοκλήρωσαν παρεμβάσεις σε 57.500 κατοικίες με συνολικό προϋπολογισμό

778 εκατομμύρια ευρώ .Τα προγράμματα ενεργειακής αναβάθμισης και ανακαίνισης κτηρίων λειτούργησαν και σε άλλες μεσογειακές χώρες, με βασικές διαφορές .

Ιταλία

Τα βασικότερα εργαλεία στην Ιταλία ήταν τα προγράμματα Ecobonus (2007) και μεταγενέστερα το Superbonus. Τα προγράμματα στόχευαν στην ανταμοιβή της επένδυσης στην κτιριακή ενεργειακή αναβάθμιση, με μεγάλη μείωση της φορολογίας του επενδυτή έως και για 10 έτη μετά την υλοποίηση των μέτρων εξοικονόμησης ενέργειας.

Αρχικά το Ecobonus αντάμειβε τον επενδυτή με φορολογικές εκπτώσεις 50-65%. Την περίοδο 2007-2016 το Εcobonus κινητοποίησε επενδύσεις ενεργειακής αναβάθμισης ύψους περίπου 32δισ. ευρώ. Το Superbonus θεσπίσθηκε το 2020 και πρόβλεπε αρχικά φορολογική έκπτωση ως το 110% των επιλέξιμων δαπανών. Χρηματοδοτήθηκε εν μέρει από την Ε.Ε. μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.

Ισπανία

Στην Ισπανία τα κτίρια απορροφούν λιγότερη ενέργεια σε σχέση με το μέσο όρο της Ε.Ε.: 29,5% έναντι 40%. Περίπου το 95% των Ισπανικών κατοικιών κατασκευάστηκε πριν από το 2009. Πηγές κατατάσσουν το ποσοστό των Ισπανικών κτηρίων που έχουν χαμηλή ενεργειακή απόδοση επίσης στο 95% Η Ισπανία έχει θέσει έναν ιδιαίτερα φιλόδοξο στόχο για ενεργειακή αναβάθμιση 1.200.000 κατοικιών για την περίοδο 2021-2030, με σκοπό να επιτυγχάνει το 2030 ,αναβάθμιση 300.000 κατοικιών ετησίως. Σήμερα ο στόχος δεν επιτυγχάνεται και ο ρυθμός ανακαινίσεων θα πρέπει να πολλαπλασιασθεί. Όμοια με την Ιταλία το 2021, η Ισπανία θέσπισε έκπτωση ίση με το 60% των επιλέξιμων δαπανών για παρεμβάσεις ενεργειακής αναβάθμισης. Προϋποθέσεις είναι η μείωση της κατανάλωσης κατά 30 % ή η αναβάθμιση της ενεργειακής κατηγορίας σε Α ή B.

Διαφορές και ομοιότητες

Η υλοποίηση των προγραμμάτων χρηματοδότησης της ενεργειακής αναβάθμισης κατοικιών είχε διαφορές και ομοιότητες μεταξύ της Ελλάδας και των άλλων μεσογειακών χωρών:

• Στην Ιταλία έως το 2020, ο κρατικός προϋπολογισμός ανέλαβε το κόστος των μέτρων εξοικονόμησης ενέργειας με τις δαπάνες να επιβαρύνουν τους Ιταλούς φορολογούμενους. Αντίθετα στην Ελλάδα τα προγράμματα ενεργειακής αναβάθμισης επιβαρύνουν κυρίως τα ευρωπαϊκά ταμεία και όχι τον Έλληνα φορολογούμενο.
• Η μέση φορολογική έκπτωση διαφοροποιείται ανά χώρα , και στην Ιταλία έχει επικριθεί ως προς το μέγεθός της.
• Όπως και στην Ελλάδα, το ετήσιο ποσοστό ενεργειακής ανακαίνισης στην Ισπανία και στην Ιταλία δεν υπερβαίνει το 1%. Σε κεντροευρωπαικές χώρες όπως είναι η Γερμανία, η Γαλλία και η Αυστρία, το αντίστοιχο ποσοστό κυμαίνεται σε ποσοστό περίπου 1.5%.

ΠΗΓΕΣ

1. Υ.Π.ΕΝ., Γενική Διεύθυνση Ενέργειας, Εθνικό προσχέδιο ανακαίνισης κτιρίων, Ιούλιος 2026.

European Commission. European construction Sector Observatory, Ιανουάριος 2018.3. Odyssee-Mure. Italy,Energy profile, 2025.

4. Hellenicparliament.gr

*O κ. Αντώνης Μαϊτός είναι μέλος του Εργαστηριακού Διδακτικού Προσωπικού (Ε.ΔΙ.Π.) του Τμήματος Μηχανολόγων Μηχανικών του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής.

Πίνακας 1: Στοιχεία προγραμμάτων «Εξοικονομώ» από το 2011 έως το 2025.