Τον Δεκέμβριο του 2024 εκδόθηκε η Οδηγία 2024/3019 για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων, η οποία θέτει μια σειρά προδιαγραφών στα κράτη – μέλη για την επεξεργασία λυμάτων, εστιάζοντας στη προστασία του περιβάλλοντος και της ανθρώπινης υγείας, στη σταδιακή μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και στη μετάβαση προς μια κυκλική οικονομία.
Της κ. Αντιγόνης Ζαφειράκου*
Η Οδηγία ΕΕ 2024/3019 είναι η νέα αναθεωρημένη ευρωπαϊκή Οδηγία για την Επεξεργασία Αστικών Λυμάτων (Urban Waste Water Treatment Directive [UWWTD]) για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων, αποτελεί σημαντική αναθεώρηση της Οδηγίας 91/271/ΕΟΚ και καθορίζει νέους κανόνες για τη συλλογή, την επεξεργασία και την απόρριψη αστικών λυμάτων.
Η εν λόγω Οδηγία εκδόθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις 12 Δεκεμβρίου 2024 και έχει τεθεί σε ισχύ από την 1η Ιανουαρίου 2025. Η νέα Οδηγία αποσκοπεί σε αυξημένη προστασία των υδάτων, στη μείωση αρνητικών επιπτώσεων από ανεπεξέργαστα αστικά λύματα και στην ενίσχυση της δημόσιας υγείας. Έτσι αναμένεται να βελτιώσει σημαντικά τα πρότυπα διαχείρισης και επεξεργασίας των αστικών λυμάτων στην Ευρώπη, ιδίως με τους νέους αυστηρούς κανόνες αφενός για την απομάκρυνση των μικρορύπων που προέρχονται από φαρμακευτικές ουσίες και προϊόντα προσωπικής φροντίδας, και αφετέρου για την τήρηση υγειονομικών παραμέτρων, ως μέσο υποστήριξης δράσεων για τη δημόσια υγεία.
Παράλληλα, θα αξιοποιηθούν οι δυνατότητες που προσφέρει ο τομέας της επεξεργασίας αστικών λυμάτων ως προς την ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, για την προώθηση της ενεργειακής ουδετερότητας και την επίτευξη των στόχων της πράσινης συμφωνίας για κλιματική ουδετερότητα μέχρι το 2050.
Επίσης, καλύπτει σημαντικές πτυχές που δεν αντιμετωπίστηκαν επαρκώς από την Οδηγία 91/271/ΕΟΚ, όπως είναι οι υπερχειλίσεις από όμβρια ύδατα και η ρύπανση από απορρίψεις αστικών απορροών, οι δυνητικές δυσλειτουργίες μεμονωμένων συστημάτων (δηλαδή συστημάτων επεξεργασίας αστικών λυμάτων που δεν εισέρχονται σε δίκτυα αποχέτευσης) και οι μικροί οικισμοί που δεν υπάγονταν στις διατάξεις της προηγούμενης οδηγίας.
Κύρια σημεία
Η νέα Οδηγία 2024/3019 απαιτεί συλλογή και επεξεργασία αστικών λυμάτων σε περιοχές με ισοδύναμο πληθυσμό (ι.π.) άνω των 1.000 ατόμων, αντί του παλαιού ορίου των 2.000, και τα κύρια σημεία της είναι τα εξής:
– Εισάγονται αυστηρότερες απαιτήσεις για δευτεροβάθμια και, όπου απαιτείται, τριτοβάθμια και τεταρτοβάθμια επεξεργασία για απομάκρυνση μικρορύπων.
– Οι μεγαλύτερες εγκαταστάσεις πρέπει να απομακρύνουν τουλάχιστον 80% ορισμένων φαρμακευτικών καταλοίπων μέσω της τεταρτοβάθμιας επεξεργασίας.
– Εισάγεται στόχος ότι έως το έτος 2045, οι σταθμοί επεξεργασίας αστικών λυμάτων με φορτίο ≥10.000 ι.π. πρέπει να χρησιμοποιούν ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές, ιδίως αυτές που παράγονται εσωτερικά στις εγκαταστάσεις.
– Τα δίκτυα αποχέτευσης και οι εγκαταστάσεις επεξεργασίας θα πρέπει κατά το σχεδιασμό, την κατασκευή και τη λειτουργία τους να αξιολογούνται για ευπάθειες σε ακραία φαινόμενα λόγω κλιματικών αλλαγών.
– Επεκτείνεται η ευθύνη των παραγωγών φαρμακευτικών προϊόντων και καλλυντικών, ώστε να συμμετέχουν στη διαχείριση των μικρορύπων που καταλήγουν στα υγρά απόβλητα.
– Τα κράτη-μέλη έχουν 31 μήνες από την έναρξη ισχύος (1/1/2025) για να ενσωματώσουν τις νέες διατάξεις στην εθνική νομοθεσία, δηλαδή έως τις 31 Ιουλίου 2027, ενώ κάποιες διατάξεις έχουν σταδιακή εφαρμογή, ώστε να δοθεί χρόνος στις μικρότερες εγκαταστάσεις να προσαρμοστούν.
– Αυστηροποιείται η διαχείριση ρύπων και επιβάλλεται δευτεροβάθμια επεξεργασία έως το 2035, τριτοβάθμια επεξεργασία έως το 2039 και τεταρτοβάθμια επεξεργασία για μικρορύπους (φάρμακα, καλλυντικά) έως το 2045. Η Ελλάδα πρέπει να καλύψει αυτά τα βήματα σύμφωνα με το σχήμα 1.
Η κατάσταση στην Ελλάδα
Σύμφωνα με το Εθνικό Σχέδιο Διαχείρισης Λυμάτων (που υλοποιεί το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας) και τον κλάδο Διαχείρισης Αποβλήτων της Ρυθμιστικής Αρχής Αποβλήτων, Ενέργειας Υδάτων (Ρ.Α.Α.Ε.Υ.), παρά τη σημαντική πρόοδο που έχει καταγραφεί τις τελευταίες δεκαετίες στη διαχείριση των αστικών λυμάτων, η Ελλάδα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει ένα εκτεταμένο πρόβλημα μη συμμόρφωσης σε οικισμούς όλων των κατηγοριών (όπως αποτυπώνεται στην εικόνα 1).
Η διαχείριση των αστικών λυμάτων στην Ελλάδα εξακολουθεί να αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες περιβαλλοντικές προκλήσεις. Από τη δεκαετία του 1990 μέχρι σήμερα έχουν κατασκευαστεί εκατοντάδες δίκτυα αποχέτευσης και μονάδες βιολογικού καθαρισμού, καλύπτοντας πλέον μεγάλο μέρος του πληθυσμού.
Στον πίνακα 2 καταγράφεται η σημερινή κατάσταση των εγκαταστάσεων επεξεργασίας λυμάτων (ΕΕΛ) στην Ελλάδα, από την εφαρμογή της παλιάς Οδηγίας 91/271/ΕΟΚ, η οποία ισχύει μέχρι και σήμερα, και γίνεται σύγκριση της παλιάς με την νέα Οδηγία ΕΕ 2014/3019.
Η Ελλάδα ενσωμάτωσε την Οδηγία 91/271/ΕΟΚ στο εθνικό δίκαιο με την Κοινή Υπουργική Απόφαση 5673/400/1997 («Μέτρα και όροι για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων»). Το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας έχει αρμόδιο τμήμα που παρακολουθεί την εφαρμογή της ΟΔΗΓΊΑΣ και υποβάλλει στην επιτροπή εθνικές εκθέσεις και προγράμματα εφαρμογής.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεωρεί ότι η Ελλάδα δεν έχει ακόμη πλήρως συμμορφωθεί με τις υποχρεώσεις συλλογής και επεξεργασίας λυμάτων και έχει κινήσει διαδικασίες παραβάσεων εναντίον της χώρας.
Συγκεκριμένα, η Ελλάδα έχει παραπεμφθεί στο δικαστήριο της ΕΕ λόγω μη επαρκούς διαχείρισης αστικών λυμάτων. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, περίπου το 9,2% του ισοδύναμου πληθυσμού χρησιμοποιεί ατομικά ή αποκεντρωμένα συστήματα αποχέτευσης αντί για κεντρικό δίκτυο. Στους μεγαλύτερους οικισμούς, πάντως, τα λύματα των οποίων εκρέουν σε ευαίσθητες περιοχές, η Ελλάδα εφαρμόζει τις διατάξεις για αφαίρεση αζώτου / φωσφόρου (όπου απαιτείται), δηλαδή τις πιο προχωρημένες μορφές επεξεργασίας που προβλέπονται από την παλιά Οδηγία.
Η νέα Οδηγία, απαιτεί την ενσωμάτωση των νέων διατάξεων έως τις 31 Ιουλίου 2027,δηλαδή μέσα 31 μήνες, κάτι που σημαίνει ότι η Ελλάδα πρέπει να προχωρήσει σύντομα στην προσαρμογή της νομοθεσίας. Η Ελλάδα θα χρειαστεί να καλύψει όχι μόνο τις υφιστάμενες ελλείψεις της παλιάς Οδηγίας (συλλογή, βασική επεξεργασία, δίκτυα) αλλά και τις νέες απαιτήσεις που αφορούν μικρορυπαντές, ενεργειακή ουδετερότητα, ενισχυμένα πρότυπα, εκτεταμένη ευθύνη παραγωγού (EPR) κλπ. Πιο αναλυτικά:
- Μέχρι το 2039, όλες οι εγκαταστάσεις με φορτίο ≥150.000 ι.π. πρέπει να εφαρμόζουν τριτοβάθμια επεξεργασία, δηλαδή να αφαιρούν άζωτο (Ν) και φωσφόρο (P) από τα λύματα.
- Μέχρι το 2045, όλες οι εγκαταστάσεις ≥ 150.000 ι.π. υποχρεούνται να έχουν εγκαταστήσει τεταρτοβάθμια επεξεργασία που να απομακρύνει ποικίλους μικρορύπους (“micropollutants”), όπως υπολείμματα φαρμάκων και καλλυντικών, υπερφθοριωμένες και πολυφθοριωμένες αλκυλιωμένες ουσίες (Perfluoroalkyl and Polyfluoroalkyl Substances [PFAS]), μικροπλαστικά και άλλες χημικές ουσίες.
- Πριν το 2045 υπάρχουν ενδιάμεσες φάσεις συμμόρφωσης: π.χ. ένα ποσοστό αυτών των εγκαταστάσεων θα πρέπει να είναι σε συμμόρφωση έως το 2033 και έως το 2039.
- Οι εγκαταστάσεις αυτές θα πρέπει να παρακολουθούν την απομάκρυνση αυτών των μικρορυπών. Θα πρέπει δηλαδή να μετριούνται οι συγκεντρώσεις τους στην είσοδο και έξοδο και να υπολογίζεται το ποσοστό αφαίρεσης. Το τουλάχιστον ποσοστό απομάκρυνσης που ορίζεται για τις ουσίες-δείκτες είναι 80%.
Ωφέλειες
Με τις παραπάνω ρυθμίσεις, η νέα νομοθεσία στοχεύει στην επίτευξη καθαρότερων υδάτων και στην καλύτερη προστασία της δημόσιας υγείας μέσω αυστηρότερων ελέγχων. Οι έμμεσες συνέπειες για τους πολίτες, θα είναι:
-Βελτίωση της ποιότητας των νερών (λιγότερη ρύπανση σε ποτάμια, λίμνες και θάλασσες).
-Προστασία της δημόσιας υγείας μέσω καλύτερης απομάκρυνσης ρύπων, παθογόνων και μικρορυπαντών.
-Πράσινη μετάβαση, με ενσωμάτωση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ΑΠΕ) στις εγκαταστάσεις και ανάκτηση ενέργειας, κάτι που μακροπρόθεσμα μπορεί να μειώσει το κόστος λειτουργίας.
-Καλύτερη εξυπηρέτηση μικρότερων οικισμών που μέχρι τώρα δεν είχαν οργανωμένα αποχετευτικά συστήματα.
Ωστόσο, το κόστος για τις αναβαθμίσεις εγκαταστάσεων μπορεί να μετακυλήσει μερικώς στους καταναλωτές, οι οποίοι μπορεί να δουν πιθανή αύξηση των τελών αποχέτευσης.
*Η κ. Αντιγόνη Ζαφειράκου είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
Λεζάντες
Σχήμα 1. Οδικός χάρτης εφαρμογής της νέας Οδηγίας για τα αστικά λύματα ΕΕ 2024/3019 στην Ελλάδα.
Εικόνα 1. Καταγραφή της συμμόρφωσης των Εγκαταστάσεων Επεξεργασίας Λυμάτων στην Ελλάδα με την ευρωπαϊκή Οδηγία (Πηγή: Μονάδα Οργάνωσης της Διαχείρισης Αναπτυξιακών Προγραμμάτων (ΜΟΔ Α.Ε.) (2025), Εθνικό Επιχειρησιακό Σχέδιο Λυμάτων).
Πίνακας 1. Σύγκριση παλιάς Οδηγίας 91/271/ΕΟΚ με τη νέα Οδηγία ΕΕ 2024/3019
| Τομέας | Καθεστώς με 91/271/ΕΟΚ (παλιά) | Νέες απαιτήσεις με ΕΕ 2024/3019 | Κατάσταση στην Ελλάδα |
| Ενσωμάτωση | ΚΥΑ 5673/400/1997 – πλήρης νομική ενσωμάτωση | Ενσωμάτωση σε εθνικό δίκαιο έως 31.07.2027 | Ακόμη δεν έχει ξεκινήσει η τυπική ενσωμάτωση |
| Συλλογή λυμάτων | Υποχρέωση για οικισμούς >2.000 ι.π | Κατώφλι στους 1.000 ι.π | Ελλείψεις σε ~153 οικισμούς, συχνά με σηπτικές δεξαμενές |
| Επεξεργασία | Δευτεροβάθμια επεξεργασία (>2.000 ισοδύναμου πληθυσμού) | Γενικευμένη κάλυψη και αυστηρότερα πρότυπα ποιότητας | Υπάρχουν εγκαταστάσεις, αλλά όχι πλήρης κάλυψη |
| Ευαίσθητες περιοχές | Τριτοβάθμια επεξεργασία (N, P) | Επέκταση & ενίσχυση απαιτήσεων | Σε μεγάλες ΕΕΛ εφαρμόζεται (π.χ. Ψυττάλεια), όχι παντού |
| Μικρορύποι | Δεν υπήρχε πρόβλεψη | Τεταρτοβάθμια επεξεργασία σε μεγάλες ΕΕΛ, ειδικά για φαρμακευτικά/καλλυντικά | Καμία εφαρμογή ακόμη |
| Παρακολούθηση υγείας | Δεν ήταν υποχρεωτική | Συστηματική παρακολούθηση παθογόνων & AMR | Υλοποιείται πιλοτικά (COVID-19 σε λύματα) |
| Ενεργειακή απόδοση | Δεν υπήρχε πρόβλεψη | Ενεργειακή ουδετερότητα ΕΕΛ >10.000 ι.π. έως το 2045 | Υπάρχουν βιοαέριο/ΑΠΕ σε λίγες μονάδες, όχι συστηματικά |
| Εκτεταμένη ευθύνη παραγωγού (EPR) | Δεν υπήρχε | Κόστος τεταρτοβάθμιας επεξεργασίας επιμερίζεται σε παραγωγούς (φαρμακευτικές, καλλυντικά) | Δεν έχει ξεκινήσει |
| Κυρώσεις ΕΕ | Πολλαπλές διαδικασίες παραβάσεων, παραπομπές σε ΔΕΕ | Αναμένεται αυξημένη πίεση με νέα πρότυπα | Εκκρεμότητα συμμόρφωσης |
|
|
